Syed Ali Mohammad Taajul Ulama

سید علی محمد فرزند محمد بن دلدارعلی نقوی نصیرآبادی (سال ۱۲۶۲ هجری قمری ـ ۱۳۱۲ق)، معروف به تاجُ الْعُلَما، فقیه و عالم در علم اصول و نویسنده هند. او در علم کلام آثار متعددی در دفاع از تشیع نوشت و از این مذهب دفاع کرد. تاج العلما در اخباری‌گری معتدل بود و جریانِ اخباری‌گریِ تندروِ حاکم بر هند در آن زمان را نقد می‌کرد. او در حوزه مسائل سیاسی-اجتماعی و مبارزه با استعمار انگلیس فعال بود. او همچنین برای تقویت زبان اردو که آن را عامل وحدت مسلمانان هند به شمار می‌آورد، در تألیف و ترجمه به این زبان کوشید.

زندگی

سید علی محمد در نصیرآباد لکهنو (مرکز ایالت کنونی اوتراپرادش در هند) متولد شد. پدر او سلطان العلما از عالمان بزرگ بود و برخی از او با عنوان مجتهد زمان و مروج دین یاد کرده‌اند. نیای او، دلدارعلی نیز اهل علم و دارای شهرت فراوان بوده است. او مدتها امامت مسجد جامع باغ نواب را بر عهده داشت تا اینکه سرانجام در لکهنو از دنیا رفت.

تحصیلات

علی محمد علوم اولیه را نزد محمدعلی لكهنوی، ملقب به قائمة الدین، محمد عباس شوشتری و احمدعلی احمدآبادی فراگرفت و سپس نزد پدرش به آموختن فقه، اصول و برخی علوم عقلی و نقلی پرداخت. پس از درگذشت پدرش (۱۲۸۴یا۱۲۸۵ق)، برای زیارت عتبات و بهره‌گیری از عالمان آن دیار راهی کربلا شد. وی در آنجا با احترام میرزا علی نقی طباطبایی روبه‌رو شد.

او همچنین در جلسه درس زین‌العابدین مازندرانی، علی بحرالعلوم، راضی نجفی و محمدحسین فاضل اردکانی حاضر شد و از آنان اجازه روایت دریافت کرد. بر پایه تاریخ این اجازات که حدود ماه‌های شوال تا ذیقعده بوده است، به نظر می‌رسد که او کمتر از چند ماه در آنجا بوده است. علی محمد پس از این سفر به سرزمین خود بازگشته، و زمانی دیگر برای انجام حج راهی حجاز شده است.

آقابزرگ تهرانی در یادکرد جایگاه علم قرآن و تفسیر نزد شیعیان، نام علی محمد را در کنار سید مرتضی، فضل بن حسن طبرسی، قطب‌الدین راوندی و طریحی آورده است. او همچنین مجتهدانی اصولی، (در مقابل جریان اخباری) تربیت نمود و در این زمینه چندین کتاب تألیف کرد.

ترویج زبان اردو

در سال‌های پایانی قرن نوزدهم میلادی، انگلیسی‌ها در هند به دنبال تثبیت زبان هندو، و مسلمانان خواستار تثبیت زبان اردو بودند. «انجمن حمایت اردو» توسط سید احمدخان و سپس «جامعۀ دفاع از اردو» و جامعه مشابهی در لکهنو ایجاد شد تا زبان اردو را تثبیت نماید. تاج العلما نیز برای انجام این مهم تألیف و ترجمه به زبان اردو را آغاز کرد.

تاج العلماء تالیفات بسیاری در زمینه‌های گوناگون مانند: فقه، اصول، کلام، سیاست و منطق دارد.

آثار فقهی و اصولی

عماد الاجتهاد. این کتاب که در فقه‌استدلالی است و مهم‌ترین اثر فقهی و اصولی وی به شمار می‌آید. وی در این اثر به مقابله با تفکر اخباری گری رایج در هند برخاسته است و البته رویکردی معتدل در این زمینه دارد.

برخی دیگر از آثار وی در فقه و اصول عبارتند از:

رساله حكمیه

رساله در نماز جمعه

رساله قصاص

مسئله ربائیة

مناسک الحج

وقایة الذمار

ارشاد الصائمین الی احکام الدین

رساله‌ای در حلیت طعـام (ظاهراً اهل کتاب)

فصل الخطاب

گوهر شب چراغ

المتن المتین: وی در این اثر، رأی و حکم خود دربارۀ مفطر نبودن غبار و دخان را بیان داشته است. این اثر را محمد حسین شهرستانی در کتابی با عنوان الشرح المبین به نقد کشیده، و تاج العلما در دفاع از رأی خود، التعلیق الانیق را تألیف کرده است. این مجموعه با هم و یکجا در لکهنو به صورت سنگی به چاپ رسیده است.

آثار کلامی

آثار کلامی وی در چند دسته جای می‌گیرند:

آثار انتقادی از نواندیشی دینی

تاج‌العلما، با آنچه به عنوان نگاه عقل‌گرایانه، با منظر فطرت انسانی و طبیعت‌گرایی در عقاید سید احمدخان بروز می‌یافت، به سختی مخالف بود و نیز با نگرش کاملاً تعقلی وی نسبت به اصول و مبانی دینی که به اندیشۀ نِیچری و طبیعی شهرت داشت و در نقد آن دو اثر نگاشت:

حواشی القرآن (چاپ شده) نقد اندیشه‌های سید احمد خان در تفسیر القرآن و هو الهدی و الفرقان

الاحتجاج العلوی یا ضربت علویه (فارسی) به رد آراء نیچـری

آثاری در رد اهل کتاب

وی علاوه بر جلسات حضوری در نقد اهل کتاب آثاری را نیز در این موضوع تألیف کرده است. برخی از این آثار عبارتند از:

الاحتجاج العلوی در مناظره با پیروان دیگر ادیان و فرق

رد بر كشیش عمادالدین

رسالة فی السم الیهودیة للنبی

الصولة العلویة للذب عن الملة المحمدیة (فارسی)

عماد الدین ملاذ المؤمنین در رد بر نصارا

لحن داوودی در رد بركتاب نغمۀ طنبوری اثر یکی از نصارا

یهودیة

الاثنا عشریة فی بشارة الاحمدیة، (بشاراتی دربارۀ رسالت حضرت محمد(ص) در عهدین)

عدیمة المثالیة فی تجویز التصویر غیر المجسم(بحث در مورد جواز ترسیم چهره انبیا)

دیگر آثار کلامی

الزاد القلیل (چاپ ۱۳۲۸ق) در موضوعاتی همچون توحید و عدل

جواب المسائل الزنجباریة در موضوع عصمت حضرت آدم(ع)

طریق النجاة فی بعض المسائل الكلامیة (فارسی)،

رساله‌ای کلامی دربارۀ مسئلۀ سرتراشیدن

آثار به زبان اردو

چنان‌که اشاره شد او برای تقویت انسجام مسلمانان هند به ترویج زبان اردو پرداخت و از این رو، از این رو چندین اثر را به اردو تألیف و ترجمه کرد. برخی از آثار تألیفی و ترجمه‌ای وی عبارتند از:

ترجمه قرآن کریم

ترجمه مفاهیم نماز

ترجمه الفیه شهید

الارشادیة (المواعظ الجنفوریة)

تحفة الواعظین

دُرِّ بی‌بها

شرح زیارة الناحیة

مواعظ اکبرپوریة

مواعظ جوادیة

مواعظ یونسیة

آثار سیاسی

تاج العلما همچون سید احمدخان معتقد به مبارزه غیرمسلحانه با انگلیسی‌ها بود[۲۶] و وجود مشکل در نوع اندیشۀ سیاسی حکومتی مسلمانان هند و ضعف ناشی از آن را حس می‌کرد، و بر اساس همین دیدگاه‌ها آثاری را نگاشت که عبارتند از:

ملال سبب ضعف ریاست اسلام و علاج آن

مسائل عجیبه در سیاست مدن(در موضوع سیاست و حکومت)

رساله عدم جواز جهاد در غیبت امام زمان (عج)،

رسالۀ جهادیه در فقه

آثار دیگر

آثاری در زمینۀ منطق هم تألیف نموده است

مجموعه‌ای از ترجمه‌ها و شروح بر نهج البلاغه و برخی ادعیه و آثاری در بیان اندیشۀ امامیان در مواردی چون تقیه، غدیر خم و جز آن در مجموعه تألیف‌های تاج العلما قابل پی‌گیری است

ترجمۀ فارسی دعای عدیله و شرح زیارت ناحیه مقدسه با عنوان موعظۀ عظیم آبادیه به زبان اردو

اثبات وقوع ازدواج قاسم بن حسن

آثاری در موضوع اخلاق مانند خُلق حسنی، الخلق الحسینی، خُلق محمدی، و نیز رسالة فی الاخلاق و شرح اخلاق ناصری از خواجه نصیر الدین طوسی.